Komu nie wolno przyjmować azotanów z buraka

Azotany z buraka to produkt naturalny, ale skoncentrowane suplementy nie są odpowiednie dla wszystkich. Redakcja wyjaśnia, dla kogo przyjmowanie azotanowych shotów i proszków jest niewskazane, w jakich przypadkach potrzebna jest konsultacja z lekarzem i czym „burak na talerzu” różni się od koncentratu sportowego.

Przeciwwskazania: bezwzględne i względne

Azotany z buraka nie są lekiem, dlatego nie mają oficjalnej ulotki z wykazem przeciwwskazań. Jednak skoncentrowane produkty azotanowe mają wyraźne działanie fizjologiczne — obniżają ciśnienie tętnicze, zmieniają napięcie naczyń, wpływają na przemianę azotynu. Dlatego dla niektórych grup ludzi ich przyjmowanie jest niewskazane lub wymaga obowiązkowego uzgodnienia z lekarzem.

Redakcja umownie dzieli ograniczenia na dwie grupy. Pierwsza to sytuacje, w których koncentratów nie należy stosować wcale (na przykład niemowlęta) lub jedynie pod bezpośrednim nadzorem lekarza. Druga to stany, w których przyjmowanie jest możliwe, ale wymaga ostrożności, mniejszej dawki lub innego źródła azotanu.

Ważne, by odróżniać „burak na talerzu” od „koncentratu z buraka”. Zwykła porcja barszczu czy sałatki z burakiem nie jest równoznaczna ze sportowym shotem zawierającym kilkaset miligramów azotanu. Większość ograniczeń opisanych poniżej dotyczy właśnie produktów skoncentrowanych i regularnego przyjmowania wysokich dawek.

Jeśli rozpoznajesz siebie w jednej z poniższych grup, to nie wyrok, lecz sygnał, by omówić sprawę z lekarzem, który zna twoją historię choroby i listę leków.

Stany sercowo-naczyniowe i leki

Najważniejsza grupa ograniczeń związana jest z ciśnieniem. Azotany za pośrednictwem tlenku azotu rozszerzają naczynia i w badaniach zauważalnie obniżały ciśnienie tętnicze (Webb et al., 2008; Kapil et al., 2015). Dla osoby z prawidłowym lub podwyższonym ciśnieniem może to być nawet korzystne, ale przy hipotonii dodatkowe obniżenie ciśnienia może wywołać zawroty głowy i omdlenie.

Osoby przyjmujące leki przeciwnadciśnieniowe powinny pamiętać o możliwym wzmocnieniu efektu. Lekarz może uznać, że azotany są dopuszczalne, ale wtedy warto kontrolować ciśnienie w domu w pierwszych dniach przyjmowania. Nie wolno samodzielnie zmieniać dawek leków z powodu soku z buraka.

Osobna uwaga — inhibitory fosfodiesterazy 5 (syldenafil, tadalafil, wardenafil) oraz lecznicze azotany organiczne (nitrogliceryna, monoazotan i diazotan izosorbidu). Łączenie inhibitorów PDE-5 z azotanami organicznymi jest przeciwwskazane ze względu na ryzyko gwałtownego spadku ciśnienia. Azotan pokarmowy to inny związek o łagodniejszym działaniu, ale mechanizm jest wspólny, dlatego łączenie z tymi lekami należy omawiać z lekarzem.

Osoby z poważnymi chorobami serca — niewydolnością serca, ciężkim zwężeniem zastawki aortalnej, niedawnym zawałem — powinny uzgadniać z kardiologiem wszelkie suplementy wpływające na napięcie naczyniowe. Badania azotanów w niektórych stanach kardiologicznych są prowadzone, ale to kontekst kliniczny, a nie samodzielne stosowanie.

Nerki i kamica moczowa

Azotan wydalany jest z organizmu głównie przez nerki. Przy przewlekłej chorobie nerek jego wydalanie spowalnia, a stężenie we krwi może pozostawać podwyższone dłużej. Poza tym burak zawiera dużo potasu, a przy obniżonej funkcji nerek potas często się ogranicza ze względu na ryzyko zaburzeń rytmu serca.

Burak należy również do produktów o wysokiej zawartości szczawianów. Osobom, które miały już kamienie szczawianowo-wapniowe w nerkach, urolodzy zwykle zalecają ograniczanie takich produktów. Skoncentrowane soki i proszki z buraka mogą zawierać znaczącą ilość szczawianów, choć na etykietach z reguły się jej nie podaje.

Jeśli azotany są dla ciebie ważne, a burak niewskazany ze względu na szczawiany, lekarz może pomóc dobrać inne źródła — na przykład część warzyw liściastych o niższej zawartości szczawianów. Jednak i tu warto uwzględnić potas oraz ogólny kontekst diety.

Wreszcie osoby dializowane lub z przeszczepioną nerką powinny omawiać z nefrologiem wszelkie nowe suplementy — nie tylko azotany. U takich pacjentów nawet zwykłe produkty spożywcze czasem wymagają ograniczenia, a koncentraty nie są tu wyjątkiem.

Dzieci, ciąża i karmienie piersią

Niemowlęta to grupa najwyższego ryzyka. Mają jeszcze niedojrzałe układy enzymatyczne redukujące methemoglobinę, a żołądek jest mniej kwaśny, co sprzyja przekształcaniu azotanu w azotyn przez bakterie. Amerykańska Akademia Pediatrii (Greer et al., 2005) opisuje przypadki methemoglobinemii u niemowląt związane z azotanami w wodzie i niektórych produktach warzywnych. Dlatego skoncentrowanych produktów azotanowych nie wolno podawać niemowlętom, a wprowadzanie buraka i szpinaku do posiłków uzupełniających zaleca się nie za wcześnie.

U starszych dzieci i nastolatków sportowe suplementy azotanowe nie zostały należycie zbadane. Redakcja uważa, że młodym sportowcom bardziej wskazane jest pozyskiwanie azotanów ze zwykłych warzyw w ramach zbilansowanej diety.

W przypadku ciąży i karmienia piersią badań bezpieczeństwa skoncentrowanych produktów azotanowych jest za mało. Warzywa pozostają ważną częścią diety w tych okresach, ale przyjmowanie sportowych shotów czy proszków z wysokimi dawkami azotanu bez uzgodnienia z lekarzem nie jest wskazane.

Osobno wspomnimy o rzadkich wrodzonych stanach zwiększających skłonność do methemoglobinemii. Osoby z takimi rozpoznaniami powinny omawiać z lekarzem wszelkie źródła azotanów i azotynów w wysokich dawkach.

Inne sytuacje wymagające uwagi

Osoby z niedoborem żelaza powinny wiedzieć, że beturia — różowe zabarwienie moczu po buraku — występuje u nich częściej (Mitchell, 2001). Sam w sobie efekt ten jest nieszkodliwy, ale może maskować lub imitować prawdziwą krew w moczu, dlatego ważne jest zrozumienie, skąd bierze się kolor.

Poza głównymi grupami ryzyka istnieje szereg sytuacji, które nie są przeciwwskazaniami w ścisłym sensie, ale wpływają na decyzję o przyjmowaniu lub na oczekiwany efekt.

• Wrażliwe jelita:duże objętości soku mogą nasilać wzdęcia i biegunkę.
• Zaburzenia przemiany węglowodanów:zwykły sok z buraka zawiera znaczącą ilość cukru.
• Regularne stosowanie antyseptycznych płynów do płukania ust:to nie przeciwwskazanie, ale efekt azotanów będzie słabszy (Govoni et al., 2008).
• Sportowcy poddawani kontroli antydopingowej:azotany są dozwolone, ale wybieraj produkty certyfikowane ze względu na ryzyko kontaminacji.

Osoby regularnie przyjmujące jednocześnie kilka leków, zwłaszcza w podeszłym wieku, powinny pamiętać: nawet „spożywczy” suplement staje się kolejnym czynnikiem wpływającym na ciśnienie. Poradź się lekarza lub farmaceuty, czy koncentrat z buraka nie wzmocni działania już przepisanych leków.

Wreszcie kategorycznie nie zaleca się stosowania soli azotynowych ani „czystych” azotanów chemicznych jako alternatywy dla buraka. Azotyn sodu powodował śmiertelne zatrucia i żadna kategoria ludzi nie powinna z nim eksperymentować.

Wnioski redakcji

Dla większości zdrowych dorosłych azotany z buraka w dawkach z badań są bezpieczne. Ale skoncentrowane produkty nie są odpowiednie dla niemowląt, a osoby z hipotonią, chorobami nerek, skłonnością do kamieni szczawianowych, a także przyjmujące leki na ciśnienie, inhibitory PDE-5 czy azotany organiczne, potrzebują wcześniejszej konsultacji z lekarzem.

W czasie ciąży i karmienia piersią, a także w wieku dziecięcym, lepiej pozyskiwać azotany z warzyw w ramach zwykłej diety.

Warto również przeczytać nasze materiały „Skutki uboczne azotanów z buraka”, „Z czym łączyć azotany z buraka” oraz „Azotany z buraka: co to jest i jak działa”.

Bibliografia

1. Webb AJ, Patel N, Loukogeorgakis S, et al. Acute blood pressure lowering, vasoprotective, and antiplatelet properties of dietary nitrate via bioconversion to nitrite. Hypertension. 2008;51(3):784–790.
2. Kapil V, Khambata RS, Robertson A, et al. Dietary nitrate provides sustained blood pressure lowering in hypertensive patients: a randomized, phase 2, double-blind, placebo-controlled study. Hypertension. 2015;65(2):320–327.
3. Greer FR, Shannon M; American Academy of Pediatrics Committee on Nutrition. Infant methemoglobinemia: the role of dietary nitrate in food and water. Pediatrics. 2005;116(3):784–786.
4. Mitchell SC. Food idiosyncrasies: beetroot and asparagus. Drug Metab Dispos. 2001;29(4 Pt 2):539–543.
5. EFSA Panel on Contaminants in the Food Chain. Nitrate in vegetables: scientific opinion. EFSA Journal. 2008;689:1–79.
6. Govoni M, Jansson EA, Weitzberg E, Lundberg JO. The increase in plasma nitrite after a dietary nitrate load is markedly attenuated by an antibacterial mouthwash. Nitric Oxide. 2008;19(4):333–337.
7. Hord NG, Tang Y, Bryan NS. Food sources of nitrates and nitrites: the physiologic context for potential health benefits. Am J Clin Nutr. 2009;90(1):1–10.
8. Clements WT, Lee SR, Bloomer RJ. Nitrate ingestion: a review of the health and physical performance effects. Nutrients. 2014;6(11):5224–5264.